Series 07/2026 · #04 — Đừng để những 'Mường Than' tiếp tục lặp lại
Từ lũ quét Mường Than, bài phân tích cách dùng dữ liệu địa hình số và mô hình thuỷ văn để nhận diện sớm vùng nguy cơ trong quy hoạch sử dụng đất.
Ths. Trần Công Thuỷ
(Lũ quét không hoàn toàn là điều bất ngờ - dữ liệu đã chỉ ra những nơi có nguy cơ từ trước)
Những "Nhà khoa học Địa Không Gian" Việt Nam đã làm chủ được công nghệ từ lâu. Vậy họ thiếu gì??? (Trong đó có mình)
SERIES: NGUỒN LỰC ĐẤT – MỘT CÁCH TIẾP CẬN MỚI TRONG THỜI KỲ PHÁT TRIỂN MỚI CỦA VIỆT NAM
TỪ LŨ QUÉT MƯỜNG THAN ĐẾN TƯ DUY QUY HOẠCH VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO THIÊN TAI PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC ĐẤT.
Một góc nhìn từ dữ liệu địa hình số và công nghệ phân tích không gian.
Mỗi khi xảy ra một trận lũ quét lớn, câu hỏi đầu tiên mà xã hội thường đặt ra là:
"Tại sao lũ lại xuất hiện đúng ở vị trí đó?"
Sau đó là hàng loạt giả thiết được đưa ra.
- Có người cho rằng nguyên nhân đến từ biến đổi khí hậu.
- Có người nhắc đến tình trạng suy giảm rừng.
- Có người nói do lượng mưa quá lớn.
>> Tất cả đều đúng.
Nhưng dường như chúng ta vẫn còn bỏ quên một câu hỏi quan trọng hơn:
- Liệu vị trí xảy ra lũ quét có thực sự là điều bất ngờ?
- Khi dữ liệu địa hình đã có thể "nhìn thấy trước"
-> Từ dữ liệu địa hình số toàn cầu của NASA có độ phân giải khoảng 30 m, kết hợp với các phần mềm chuyên ngành Trắc địa, GIS và mô hình thủy văn, hoàn toàn có thể mô phỏng được:
- ranh giới lưu vực;
- hướng tập trung dòng chảy;
- khu vực tích nước;
- các tuyến thoát lũ tự nhiên;
- điểm hợp lưu;
>> vị trí có khả năng hình thành dòng lũ tập trung.
(Việt Nam hiện nay đã có dữ liệu mô hình số độ cao LiDAR với độ chính xác rất cao phủ trùm toàn lãnh thổ VN)
Những hình ảnh minh họa kèm theo bài viết này chính là kết quả của quá trình phân tích như vậy. (Là kết quả mô phỏng nhanh Mình đã thực hiện trong 5 phút với một laptop cấu hình sinh viên)
- Không phải là mô phỏng phức tạp.
- Cũng không cần dữ liệu quá đặc biệt.
- Chỉ cần khai thác đúng những dữ liệu địa hình đã tồn tại nhiều năm qua.
>> Ở hình đầu tiên, phần màu hồng thể hiện lưu vực trực tiếp đổ nước về điểm xảy ra lũ quét.
Điều đáng chú ý là toàn bộ lượng nước trên một diện tích khá lớn đều hội tụ về đúng một cửa thoát hẹp trước khi đổ xuống khu vực dân cư.
Đó chính là đặc điểm hình thái rất điển hình của những nơi có nguy cơ xuất hiện lũ quét khi xảy ra mưa cực đoan.
ĐIỀU ĐÁNG SỢ KHÔNG PHẢI CHỈ LÀ LƯỢNG MƯA
- Nhiều người vẫn cho rằng lũ quét chỉ xuất hiện khi có mưa rất lớn.
- Thực tế, lượng mưa chỉ là điều kiện kích hoạt.
- Yếu tố quyết định mức độ nguy hiểm lại nằm ở hình thái địa hình của lưu vực.
Một lưu vực có diện tích không quá lớn nhưng:
- sườn dốc lớn;
- khe tụ nước ngắn;
- mật độ dòng chảy cao;
- cửa thoát hẹp;
- khu dân cư nằm ngay vùng hợp lưu,
>> thì chỉ cần một trận mưa có cường độ rất lớn trong thời gian ngắn cũng đủ tạo nên dòng lũ có sức tàn phá rất mạnh.
Đó chính là điều mà các mô hình địa hình có thể chỉ ra từ rất sớm.
Khi nhìn từ không gian ba chiều
- Ảnh phối cảnh 3D cho thấy rõ hơn điều này.
- Các dòng suối nhỏ từ nhiều sườn núi khác nhau đều hướng về một điểm hội tụ.
- Từ đó tạo thành một dòng nước duy nhất lao xuống khu vực dân cư.
- Nếu chỉ quan sát trên thực địa, rất khó hình dung toàn bộ hệ thống lưu vực.
- Nhưng khi nhìn bằng mô hình số địa hình, cấu trúc này hiện ra rất rõ.
>> Đó là ưu thế rất lớn của công nghệ địa không gian.
- Không phải để thay thế kinh nghiệm của địa phương.
- Mà để bổ sung cho quá trình ra quyết định bằng các bằng chứng khoa học.
QUY HOẠCH HÔM NAY - KHÔNG CHỈ DỰA VÀO QUÁ KHỨ
- Trong nhiều năm, quy hoạch thường dựa trên số liệu thống kê lịch sử.
- Bao nhiêu năm mới xảy ra một trận lũ.
- Mực nước lớn nhất từng ghi nhận.
- Lượng mưa cực đại trong quá khứ.
- Những phương pháp đó từng phù hợp.
>> Nhưng biến đổi khí hậu đang làm thay đổi chính các quy luật thống kê ấy.
>> Những giá trị từng được coi là "hiếm gặp" đang xuất hiện với tần suất ngày càng nhiều.
>> Những trận mưa vượt xa số liệu thiết kế đã liên tục xảy ra trong vài năm gần đây.
>> Điều đó có nghĩa rằng nếu vẫn sử dụng hoàn toàn dữ liệu lịch sử để quy hoạch, chúng ta sẽ luôn ở phía sau thiên tai.
"Điều cần thay đổi không chỉ là công nghệ. Điều quan trọng hơn là thay đổi quy trình"
>> Theo tôi, trong quá trình lập quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch đô thị hay quy hoạch nông thôn, cần bổ sung một bước bắt buộc:
- Đánh giá rủi ro thiên tai cực đoan trên cơ sở mô hình địa hình số và dữ liệu khí hậu cập nhật.
Không chỉ đánh giá:
- ngập lụt;
- mà còn phải đánh giá:
- lũ quét;
- lũ ống;
- sạt lở đất;
- dòng bùn đá;
- vùng hợp lưu nguy hiểm;
- khu vực có khả năng xuất hiện dòng chảy tập trung.
>> Đây phải trở thành một lớp thông tin nền của quy hoạch.
Giống như hiện nay chúng ta luôn phải đánh giá hiện trạng sử dụng đất, địa chất hay giao thông.
- Không chỉ để cảnh báo, mà để ra quyết định
- Giá trị lớn nhất của các mô hình này không phải là "dự báo có lũ".
- Mà là hỗ trợ ra quyết định.
Ví dụ:
- Một khu dân cư hiện hữu nằm trong vùng nguy cơ rất cao.
- Có thể chưa cần di dời ngay.
Nhưng cần:
- xây dựng hệ thống cảnh báo sớm;
- bố trí tuyến sơ tán;
- kiểm soát xây dựng mới;
- xác định khu vực cấm phát triển;
- xây dựng hồ điều tiết hoặc công trình giảm năng lượng dòng chảy nếu phù hợp;
- chuẩn bị phương án tái định cư trong dài hạn.
>> Đó mới là cách tiếp cận quản trị rủi ro. Không phải chờ thiên tai xảy ra rồi mới đánh giá thiệt hại.
VIỆT NAM KHÔNG THIẾU CÔNG NGHỆ
>> Điều nhiều người chưa biết là Việt Nam hiện nay có rất nhiều chuyên gia về:
- Trắc địa;
- Viễn thám;
- GIS;
- Thủy văn;
- Mô hình số địa hình;
- UAV;
- AI trong phân tích không gian.
Chúng ta cũng đã có:
- dữ liệu DEM toàn cầu;
- dữ liệu LiDAR độ chính xác cao phủ trùm lãnh thổ VN;
- ảnh vệ tinh;
- ảnh hàng không;
- dữ liệu khí tượng;
- dữ liệu địa hình quốc gia ngày càng đầy đủ.
>> Điều còn thiếu không phải năng lực kỹ thuật. Mà là cơ chế để những kết quả nghiên cứu này trở thành một phần của quá trình quản lý nhà nước và lập quy hoạch.
TỪ QUẢN LÝ THIÊN TAI SANG QUẢN TRỊ RỦI RO
Trong nhiều năm, chúng ta quen với cách tiếp cận:
"thiên tai xảy ra >> ứng cứu >> khắc phục >> tái thiết"
Thế giới hiện nay đang chuyển dần sang cách tiếp cận khác:
"phân tích dữ liệu >> đánh giá rủi ro >> quy hoạch phòng ngừa >> cảnh báo sớm >> giảm thiểu thiệt hại"
-> Đó không chỉ là sự khác nhau về công nghệ. Đó là sự thay đổi trong tư duy phát triển.
Một bản quy hoạch tốt phải biết nói "không"
- Quy hoạch không chỉ là xác định nơi sẽ xây dựng.
- Mà còn phải chỉ ra những nơi không nên xây dựng.
- Không phải vì nơi đó không có giá trị.
- Mà vì giá trị lớn nhất của quy hoạch luôn là bảo vệ con người.
Một khu dân cư nằm đúng cửa thoát của một lưu vực lớn có thể vẫn an toàn trong nhiều năm.
Nhưng khi thiên tai cực đoan xuất hiện, toàn bộ rủi ro sẽ bộc lộ chỉ trong vài giờ.
>> Đó là điều mà chúng ta hoàn toàn có thể nhận diện sớm nếu đưa khoa học dữ liệu vào quá trình lập quy hoạch.
BÀI HỌC LỚN CHO CHÚNG TA
- Lũ quét Mường Than là một mất mát lớn.
- Nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc thống kê thiệt hại, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội quan trọng nhất mà thiên tai để lại.
- Đó là cơ hội để nhìn lại cách chúng ta quy hoạch không gian phát triển trong bối cảnh khí hậu đã thay đổi.
- Những bản đồ lưu vực, mô hình địa hình số hay phân tích dòng chảy không phải là những sản phẩm nghiên cứu để cất trong ngăn tủ.
- Chúng cần trở thành công cụ hỗ trợ ra quyết định ở mọi cấp quy hoạch và quản lý lãnh thổ.
- Bởi một bản quy hoạch của thế kỷ XXI không chỉ trả lời câu hỏi "phát triển ở đâu?", mà còn phải trả lời được câu hỏi quan trọng hơn:
"Ở đâu chúng ta không nên tiếp tục đặt sinh mạng con người trước những rủi ro đã có thể nhìn thấy từ dữ liệu?"
Một điều đặc biệt nữa: Làm sao để những Nhà khoa học Địa Không Gian họ trao được giá trị nhiều hơn trong công cuộc phát triển đất nước và đặc biệt là trong lĩnh vực Quy hoạch - Phòng ngừa - Ứng phó Biến đổi khí hậu và Thiên tai Cực đoan.
Ps: Follow kênh để chúng ta cùng nhìn đất đai dưới góc độ "Nguồn lực Đất" - nơi quy hoạch không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn bảo vệ tính mạng con người trước những rủi ro ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu.
@người theo dõi
#SeriesNguonLucDat
#LuquetMuongThan
#BienDoiKhuHau
#BaoLuCucDoan
#TranCongThuy
#CovanHoachdinhPhatTrienNguonLucDat
#CovanPhapLyChienLuoc
Cần tư vấn pháp lý cho dự án đất đai, farmstay của bạn? Trao đổi trực tiếp với Ths. Trần Công Thuỷ.
Liên hệ tư vấn →