Bão lũ và rừng: gốc rễ nằm ở cách quản trị nguồn lực đất

Mỗi khi xảy ra một trận bão lớn hay một vụ sạt lở nghiêm trọng, câu hỏi được nhắc đến nhiều nhất vẫn là:

“Có phải do phá rừng?”

Đó là một câu hỏi đúng.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì chúng ta mới nhìn thấy phần ngọn của vấn đề.

Dưới góc nhìn của người nhiều năm nghiên cứu và phát triển nguồn lực đất đai, đặc biệt là đất rừng và đất nông nghiệp, tôi cho rằng phá rừng là nguyên nhân trực tiếp, còn gốc rễ nằm ở cách chúng ta quản trị và khai thác tài nguyên đất.

Nói cách khác, điều đang xảy ra không chỉ là sự suy giảm diện tích rừng, mà là sự suy giảm “sức khỏe của điểm vùng đất”.

Khi một điểm vùng đất mất dần khả năng giữ nước, điều hòa dòng chảy và duy trì cân bằng sinh thái, thiên tai sẽ trở nên nguy hiểm hơn rất nhiều, dù lượng mưa có thể không thay đổi quá nhiều.

Thực tế hiện nay, rủi ro thiên tai là kết quả cộng hưởng của ít nhất ba yếu tố.

Thứ nhất là biến đổi khí hậu.

Các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất ngày càng lớn. Có những trận mưa chỉ diễn ra trong vài giờ nhưng lượng nước tương đương cả tháng. Với địa hình đồi núi chiếm phần lớn diện tích Việt Nam, lượng nước khổng lồ này nhanh chóng chuyển thành dòng chảy mặt với vận tốc lớn, làm gia tăng nguy cơ lũ quét và sạt lở.

Thứ hai là sự suy giảm chất lượng hệ sinh thái rừng.

Điều đáng quan tâm không chỉ là diện tích rừng còn bao nhiêu, mà là đó là loại rừng nào.

Một cánh rừng tự nhiên nhiều tầng tán, đa dạng loài cây có khả năng giữ nước, tích lũy mùn, bảo vệ đất và giảm tốc độ dòng chảy vượt xa một khu rừng trồng thuần loài. Khi rừng tự nhiên bị thay thế bởi những vùng cây trồng đơn điệu hoặc những khoảng đất trống sau khai thác, khả năng chống chịu của hệ sinh thái suy giảm đáng kể.

Đất không còn hoạt động như một “miếng bọt biển” hấp thụ nước, mà dần trở thành một mặt phẳng để nước trượt đi với tốc độ ngày càng lớn.

Thứ ba là cách chúng ta phát triển hạ tầng và sử dụng đất.

Đô thị hóa, mở đường, san gạt mặt bằng, bê tông hóa và điều chỉnh địa hình đã làm thay đổi đáng kể quy luật dòng chảy tự nhiên. Nhiều vùng trũng bị lấp, nhiều khe suối bị thu hẹp, nhiều diện tích thấm nước bị thay thế bằng bề mặt cứng.

Khi nước không còn không gian để thấm và điều tiết, nó sẽ tự tìm đường đi theo cách của tự nhiên.

Và khi đó, con người thường gọi đó là thiên tai.

Tôi cho rằng, đã đến lúc chúng ta cần thay đổi cách tiếp cận.

Không nên chỉ đặt câu hỏi “có bao nhiêu héc-ta rừng?”

Mà cần đặt thêm câu hỏi:

Mỗi héc-ta đất hôm nay đang tạo ra bao nhiêu giá trị sinh thái cho xã hội?

Đó mới là thước đo phản ánh chất lượng phát triển.

Nếu tiếp tục nhìn đất rừng chỉ là nơi để khai thác gỗ, đất nông nghiệp chỉ là nơi tạo ra sản lượng và đất đô thị chỉ là nơi xây dựng công trình, chúng ta sẽ bỏ quên những giá trị nền tảng quan trọng nhất.

Một điểm vùng đất khỏe mạnh không chỉ tạo ra sản phẩm.

Nó còn tạo ra khả năng giữ nước, lưu giữ carbon, bảo vệ đa dạng sinh học, điều hòa vi khí hậu, giảm phát thải, hạn chế xói mòn và bảo vệ cộng đồng trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Đó là những giá trị mà trước đây chúng ta ít khi đưa vào bài toán kinh tế, nhưng trong tương lai sẽ trở thành những tài sản có giá trị rất lớn.

Vì vậy, phát triển không nên được hiểu là khai thác nhiều hơn.

Phát triển phải là làm cho giá trị của đất ngày càng tăng lên mà sức khỏe của đất vẫn được cải thiện.

Đối với đất rừng, cần chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên sang tích lũy tài sản sinh thái.

Đối với đất nông nghiệp, cần mở rộng các mô hình nông lâm kết hợp, đa tầng tán, nông nghiệp tái sinh và kinh tế tuần hoàn, đặc biệt phải gắn với du lịch thương mại dịch vụ để vừa tạo thu nhập, vừa phục hồi hệ sinh thái.

Đối với quy hoạch phát triển, cần coi dòng chảy tự nhiên, hành lang thoát lũ, vùng trữ nước và không gian sinh thái là một phần của hạ tầng quốc gia, thay vì chỉ tập trung vào đường giao thông hay khu đô thị.

Đó cũng chính là tinh thần của cách tiếp cận mà tôi gọi là Phát triển Nguồn lực Đất.

Ở đó, đất không chỉ được quản lý bằng diện tích hay giá trị chuyển nhượng.

Đất được nhìn nhận như một hệ thống tích hợp giữa tài nguyên, hệ sinh thái, pháp lý, kinh tế và không gian phát triển.

Bởi suy cho cùng, điều quyết định sự an toàn của một vùng đất không chỉ là lượng mưa, mà là khả năng của vùng đất đó trong việc hấp thụ và điều tiết lượng mưa ấy.

Đó cũng là lý do tôi luôn cho rằng:

“Thảm họa không bắt đầu khi mưa xuống. Thảm họa bắt đầu từ nhiều năm trước, khi sức khỏe của điểm vùng đất bị suy giảm mà chúng ta không nhận ra.”

Nếu Việt Nam muốn phát triển bền vững trong giai đoạn mới, chúng ta cần chuyển từ tư duy quản lý đất đai sang phát triển nguồn lực đất; từ mục tiêu khai thác ngắn hạn sang tích lũy giá trị sinh thái dài hạn; từ đo giá trị của đất bằng giá bán sang đo bằng năng lực bảo vệ con người và tạo ra sự thịnh vượng bền vững.

Đó không chỉ là câu chuyện của ngành lâm nghiệp hay ngành tài nguyên.

Đó là câu chuyện của chiến lược phát triển quốc gia trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức lớn nhất của thế kỷ XXI.

Bởi rừng không chỉ tạo ra gỗ. Đất không chỉ tạo ra nông sản. Một điểm vùng đất khỏe mạnh chính là hạ tầng tự nhiên quan trọng nhất để bảo vệ sự phát triển của quốc gia.

Thế giới đang chuyển dần từ tư duy khai thác tài nguyên sang đầu tư vào vốn tự nhiên. Việt Nam cũng không thể đứng ngoài xu thế đó.

Muốn giảm thiểu những tổn thất do bão lũ trong tương lai, chúng ta không chỉ cần những công trình kiên cố hơn, mà còn cần những điểm vùng đất khỏe mạnh hơn, những cánh rừng chất lượng hơn và một tư duy phát triển biết tôn trọng quy luật của tự nhiên.

Bởi suy cho cùng, đất không chỉ là tư liệu sản xuất, mà còn là nền tảng của an ninh sinh thái, an ninh nguồn nước và an ninh phát triển quốc gia.

Khi chúng ta biết làm cho đất khỏe lên, đất sẽ bảo vệ con người. Đó mới là giá trị lớn nhất của phát triển nguồn lực đất.

Nếu bạn quan tâm đến cách khai thác và phát triển giá trị của đất đai một cách bền vững, dưới góc nhìn pháp lý, kinh tế, sinh thái và quy hoạch, hãy Follow kênh để cùng trao đổi những góc nhìn chuyên sâu về Phát triển Nguồn lực Đất, một cách tiếp cận hướng tới việc gia tăng giá trị của đất, đồng thời gìn giữ nguồn lực cho các thế hệ mai sau.

#TranCongThuy

#CovanHoachdinhChienluocPhaply

#PhatTrienNguonLucDat

#RungNguon

#PhatTrienBenVung

@nêu bật

Cần tư vấn pháp lý cho dự án đất đai, farmstay của bạn? Trao đổi trực tiếp với Ths. Trần Công Thuỷ.