Chính sách đất đai: vũ khí cạnh tranh kinh tế Việt Nam có đang lãng phí?

Chính sách tuyệt vời lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam “Sử dụng đất kết hợp đa mục đích” có hiệu lực từ 1/8/2024 đến nay đã hơn 1 năm “khai sinh” mà chưa được “khai thác” đúng tiềm năng của nó.

Trong tư duy phổ biến tại Việt Nam, đất đai thường được nhìn nhận một cách đơn giản: hoặc là một tài sản tích trữ, hoặc là một đối tượng của công tác quản lý hành chính. Chúng ta quen với việc phân loại, đo đạc và kiểm soát việc sử dụng đất theo những mục đích được định sẵn một cách cứng nhắc. Cách tiếp cận này, dù có mục đích tốt là duy trì trật tự, lại đang vô tình trở thành một trong những rào cản lớn nhất kìm hãm tiềm năng kinh tế.

Bài viết này tôi xin đưa ra một luận điểm trung tâm: cách nhìn truyền thống về đất đai chính là một nút thắt cổ chai cho sự phát triển. Một sự chuyển dịch chiến lược trong tư duy chính sách – đặc biệt là hướng tới việc cho phép sử dụng đất kết hợp đa mục đích – chính là chìa khóa để giải phóng tiềm lực kinh tế khổng lồ của khu vực nông thôn. Đây không chỉ là câu chuyện nội tại, mà còn là yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của Việt Nam với các cường quốc khu vực như Thái Lan, Indonesia hay Trung Quốc.

Chúng ta sẽ cùng phân tích những điểm cốt lõi nhất của cách tiếp cận mới này và lý giải tại sao nó không chỉ là một sự thay đổi về quy định, mà là một mệnh lệnh mang tính chiến lược cho nền kinh tế.

1. Chuyển Dịch Tư Duy Cốt Lõi: Từ "Sử Dụng Đất" Sang "Kiến Tạo Giá Trị"

Bản chất của chính sách đất đai sử dụng kết hợp đa mục đích không phải là cho phép xây thêm vài công trình phụ trên một thửa đất. Nó là một cuộc tái cấu trúc toàn diện về không gian và tư duy sử dụng đất, nhằm mục đích tạo ra nhiều lớp giá trị từ cùng một diện tích đất mà không cần thay đổi mục đích sử dụng gốc.

Công thức cốt lõi của khái niệm này có thể được tóm gọn như sau:

- Một thửa đất – nhiều công năng hợp pháp

- Một nông hộ – nhiều dòng thu nhập

- Một DN nhỏ – nhiều lớp giá trị gia tăng

Để hình dung rõ hơn, hãy xem xét các ví dụ thực tiễn:

- Đất trồng cây lâu năm có thể được kết hợp với các hoạt động trải nghiệm nông nghiệp, giáo dục thực địa và du lịch sinh thái.

- Đất nông nghiệp sản xuất có thể đi kèm với các cơ sở sơ chế, bảo quản tại chỗ và không gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm, du lịch trải nghiệm.

- Đất ở tại nông thôn có thể tích hợp các mô hình lưu trú quy mô nhỏ (homestay/farmstay), các dịch vụ phục vụ du khách bản địa và hoạt động thương mại của làng nghề.

- Đất công cộng, đất sự nghiệp, đất công ích có thể kết hợp mục đích thương mại dịch vụ để gia tăng giá trị tránh lãng phí nguồn lực đất đai.

- Kích hoạt nguồn lực kinh tế tư nhân, đẩy mạnh phát triển gia tăng mô hình kinh doanh sáng tạo, thiết lập môi trường và phong trào khởi nghiệp sôi động.

-…

Điểm mấu chốt ở đây là giá trị của đất đai không tăng lên do được chuyển đổi mục đích sử dụng (ví dụ từ đất nông nghiệp sang đất ở), mà tăng lên nhờ việc nâng cấp và đa dạng hóa công năng sử dụng hợp pháp trên chính thửa đất đó, mà vẫn bảo toàn được mục đích sử dụng chính của những loại đất cần “bảo tồn” ví dụ: đất lúa, đất rừng, …

2. Trao Quyền Cho Người Yếu Thế: Biến Nông Hộ và Doanh Nghiệp Nhỏ Thành Trụ Cột Kinh Tế

Một trong những điểm yếu cố hữu của chính sách quản lý đất đai truyền thống là nó vô tình đẩy các chủ thể kinh tế nhỏ vào thế yếu. Cách tiếp cận này "đóng khung" người nông dân vào vai trò chỉ sản xuất nông sản thô. Đồng thời, nó khiến các doanh nghiệp nhỏ bị "kẹt" giữa hai loại hình đất nông nghiệp và phi nông nghiệp, đối mặt với rủi ro pháp lý rất cao nếu muốn tích hợp thêm các hoạt động dịch vụ vào mô hình sản xuất của mình.

Ngược lại, một chính sách đất đai đa mục đích được thiết kế đúng đắn sẽ trao quyền mạnh mẽ cho các nhóm này:

- Nó cho phép các hộ nông dân chuyển mình từ người sản xuất đơn thuần thành nhà cung ứng trải nghiệm, dịch vụ và các sản phẩm đã qua chế biến.

- Nó giúp các doanh nghiệp nhỏ và vừa tạo ra những mô hình kinh doanh hiệu quả mà không cần phải tích tụ quỹ đất lớn.

- Nó biến hàng triệu hộ cá thể, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ trở thành lực lượng kinh tế bản địa chủ lực, là động cơ phát triển từ gốc rễ.

Việc trao quyền này là một mệnh lệnh chiến lược. Bằng cách đó, chúng ta xây dựng nên một nền kinh tế nông thôn đa dạng, linh hoạt và có sức chống chịu cao, ít bị tổn thương trước các cú sốc của thị trường toàn cầu so với một nền kinh tế chỉ phụ thuộc vào vài tập đoàn nông nghiệp lớn. Đây chính là con đường mà nhiều quốc gia thành công đã đi để xây dựng nên "lớp doanh nghiệp xương sống" cho nền kinh tế của họ.

3. Bài Học Từ Khu Vực: Đối Thủ Cạnh Tranh Đã Đi Trước Ra Sao?

Việt Nam không vận hành trong một môi trường chân không. Cuộc cạnh tranh kinh tế đang diễn ra khốc liệt, và các đối thủ chính trong khu vực như Thái Lan, Indonesia, Trung Quốc và Ấn Độ đều đã và đang tận dụng các chính sách đất đai tiến bộ làm đòn bẩy.

Thái Lan: Lấy Trải Nghiệm Làm Trung Tâm Mô hình của Thái Lan tập trung vào việc hợp pháp hóa và bảo vệ các farmstay/homestay, cho phép nông hộ kết hợp chặt chẽ giữa nông nghiệp với dịch vụ và bán lẻ. Nguyên tắc cốt lõi của họ là giá trị không nằm ở diện tích đất, mà nằm ở trải nghiệm mang lại cho khách hàng.

Indonesia: Trao Quyền Cho Cộng Đồng Indonesia trao quyền mạnh mẽ cho cộng đồng làng xã. Đất đai được xem là công cụ để cộng đồng tự quản lý và khai thác các tiềm năng về du lịch, văn hóa và sinh thái. Các doanh nghiệp nhỏ được khuyến khích phát triển gắn liền với bản sắc địa phương.

Trung Quốc: Kích Hoạt Thị Trường Bằng Pháp Lý Nước này áp dụng một khung pháp lý chủ động, đi trước để kích hoạt thị trường. Họ cho phép đất nông nghiệp được kết hợp với thương mại, dịch vụ, biến các làng nông thôn thành điểm đến du lịch và cho phép các doanh nghiệp nhỏ "chạy thử" những mô hình kinh doanh mới ngay trên đất nông nghiệp.

Ấn Độ: Tích Hợp Đất Đai Vào Chuỗi Giá Trị Chính sách của Ấn Độ tập trung vào việc tích hợp đất đai với các doanh nghiệp siêu nhỏ tại nông thôn. Họ khuyến khích hoạt động chế biến, logistics và dịch vụ diễn ra tại chỗ, biến đất đai thành nền tảng của toàn bộ chuỗi giá trị để tạo ra việc làm và sinh kế trên quy mô lớn.

Điểm chung cốt lõi giữa tất cả các đối thủ cạnh tranh này là họ không coi chính sách đất đai là một nhiệm vụ hành chính tĩnh tại, mà là một công cụ năng động để kích hoạt kinh tế. Dù là thông qua trải nghiệm (Thái Lan), quản lý cộng đồng (Indonesia), thí điểm thị trường (Trung Quốc), hay tích hợp chuỗi giá trị (Ấn Độ), tất cả đều chủ động tạo ra các khung pháp lý để giải phóng giá trị ở cấp cơ sở.

4. Nút Thắt Lớn Nhất Của Việt Nam: Tư Duy Quản Lý Hay Cơ Hội Phát Triển?

Việt Nam sở hữu những lợi thế độc nhất: một hệ sinh thái nông nghiệp đa dạng, các làng quê giàu bản sắc văn hóa, cùng một lực lượng nông hộ linh hoạt và các doanh nghiệp nhỏ năng động. Tiềm năng là rất lớn, nhưng chúng ta đang bị kìm hãm bởi một nút thắt lớn nhất.

Nút thắt đó chính là tâm lý quản lý đất đai thiên về kiểm soát và phòng ngừa rủi ro. Nỗi sợ làm sai ở cấp địa phương đã dẫn đến việc thắt chặt các quy định, không dám mở ra không gian cho sự thử nghiệm và đổi mới. Điều này vô tình bóp nghẹt những sáng kiến kinh tế từ cơ sở.

Để tháo gỡ nút thắt này, chính sách đất đai đa mục đích cần được nhìn nhận lại một cách toàn diện:

- Nó phải được xem là một công cụ kích hoạt kinh tế, chứ không đơn thuần là một quy định quản lý.

- Nó phải được thiết kế như một hành lang pháp lý an toàn để các sáng kiến ở nông thôn có thể nảy nở.

- Nó phải được coi là vấn đề cạnh tranh quốc gia, chứ không chỉ là một công việc của riêng địa phương nào.

->> Chính vì vậy: Giải Phóng Nguồn Lực Đất Đai là Mệnh Lệnh Sống Còn Để Cạnh Tranh

Năng lực cạnh tranh thực sự của Việt Nam với Thái Lan, Indonesia, Trung Quốc hay Ấn Độ trong dài hạn không nằm ở việc chạy theo các tập đoàn lớn, mà nằm ở việc giải phóng được tiềm năng của hàng triệu nông hộ và nâng đỡ cho hàng trăm nghìn doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đất đai chính là nguồn lực nền tảng để hiện thực hóa mục tiêu này.

Một chính sách đất đai sử dụng kết hợp đa mục đích, nếu được triển khai với đúng triết lý, sẽ trở thành đòn bẩy kinh tế mạnh mẽ cho khu vực nông thôn, là lá chắn pháp lý cho sự đổi mới sáng tạo, và là vũ khí cạnh tranh mềm nhưng bền vững nhất của Việt Nam trên trường quốc tế.

Câu hỏi đặt ra là: Lãnh đạo Việt Nam sẽ tiếp tục coi đất đai là một đối tượng quản lý cần kiểm soát, hay sẽ nắm bắt cơ hội để kiến tạo nó thành vũ khí cạnh tranh quốc gia?

Ps: Theo Hiến pháp và Luật Đất đai Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và quản lý thống nhất. Mong rằng Chính quyền sớm Phát triển được tiềm năng Nguồn lực đất đai Việt Nam tạo thế cạnh tranh kịp thời trong Kỷ nguyên mới 2026-2045.

#phattriennguonlucdat

#datkethopdamucdich

#kethopthuongmaidichvu

#trancongthuy

#covanhoachdinhchienluoc

Cần tư vấn pháp lý cho dự án đất đai, farmstay của bạn? Trao đổi trực tiếp với Ths. Trần Công Thuỷ.